Bốn câu hỏi nên hỏi trước khi cho học trò làm một bài trắc nghiệm hướng nghiệp

Mùa hướng nghiệp nào cũng có cảnh này: một lớp bốn mươi em, mỗi em một bài trắc nghiệm, ba mươi phút sau ra bốn mươi cái nhãn. Em này hợp nhóm kỹ thuật. Em kia hợp nhóm xã hội.

Rồi cái nhãn ấy đi theo các em.

Tôi không phản đối trắc nghiệm hướng nghiệp. Nó là công cụ tốt và rẻ, dùng đúng thì mở ra được rất nhiều cuộc trò chuyện. Nhưng có một câu tôi nghĩ nên dán lên tường mọi phòng hướng nghiệp:

Một bài làm trong ba mươi phút không định nghĩa nổi một con người đang lớn.

Kết quả trắc nghiệm là cái cớ tử tế để hỏi sâu hơn, không phải một bản án.

Bài này là bốn câu hỏi tôi nghĩ nên hỏi trước khi phát bài trắc nghiệm ra. Hỏi chính mình, không hỏi học trò.

Câu 1 — Tôi định dùng kết quả này để làm gì?

Có hai cách trả lời, và chúng dẫn tới hai thế giới khác nhau.

Cách một: "Để biết em nào hợp ngành nào." Nếu đây là câu trả lời, hãy dừng lại. Đó là dùng một công cụ đo sở thích tại một thời điểm để kết luận về cả một cuộc đời.

Cách hai: "Để có chuyện mà hỏi tiếp." Đây mới là chỗ trắc nghiệm phát huy. Kết quả cho bạn một điểm khởi đầu — "cô thấy em nghiêng về nhóm này, em thấy có đúng không, vì sao?" — và câu trả lời của em mới là dữ liệu thật.

Chỉ đổi mục đích thôi, chưa đổi gì khác, chất lượng buổi hướng nghiệp đã khác hẳn.

Câu 2 — Tôi có đang chuẩn bị bày ra ba bốn ngả, hay chỉ một?

Một buổi hướng nghiệp tốt kết thúc bằng việc học trò thấy nhiều đường hơn lúc bước vào, chứ không phải ít hơn.

Nên trước khi vào lớp, hãy tự kiểm: với nhóm kết quả phổ biến nhất, tôi có sẵn ba bốn hướng để bày ra không? Và với mỗi hướng, tôi có nói được cái giá phải trả của nó không?

Chỗ này là chỗ hay hỏng nhất. Người lớn thường bày đường mà chỉ kể phần đẹp. Học trò chọn theo phần đẹp, rồi va vào phần chưa ai kể — và lúc đó các em nghĩ là mình chọn sai, trong khi thật ra là mình được kể thiếu.

Bày một đường mà kể đủ hai mặt tốt hơn bày năm đường chỉ kể mặt sáng.

Câu 3 — Tôi có đang định khuyên em chọn cái an toàn không?

Câu này khó, vì lời khuyên chọn an toàn xuất phát từ thiện chí thật.

Nhưng cần gọi đúng tên nó: né cho an toàn cũng là một dạng tư vấn sai. Nó không phải trung lập. Nó là một lựa chọn có hậu quả, chỉ khác là hậu quả đến chậm và không ai truy được về ai.

Vai trò của người thầy trong buổi hướng nghiệp không phải là giảm rủi ro cho học trò xuống mức thấp nhất. Nó là làm cho em nhìn thấy rủi ro rõ nhất có thể, rồi để em chọn.

Công cụ hướng nghiệp là cái la bàn, không phải tấm bản đồ. La bàn chỉ hướng. Đường thì người đi tự chọn.

Câu 4 — Ai là người quyết định cuối cùng?

Câu trả lời phải là: học trò.

Không phải bố mẹ em. Không phải bạn. Không phải bảng kết quả.

Học sinh vị thành niên càng cần được trao quyền chứ không bị đẩy. Và điều này không mâu thuẫn với việc bố mẹ có tiếng nói — nó chỉ đặt lại thứ tự: người đi con đường đó là em, nên em phải là người cuối cùng gật đầu.

Trong thực tế, chỗ khó nhất là khi bố mẹ đã quyết sẵn và mời bạn vào để hợp thức hoá quyết định đó. Không có mẹo nào gỡ được cảnh này. Cái duy nhất bạn làm được là giữ cho bằng được một khoảng riêng để nghe em nói — dù chỉ mười phút, dù ngoài hành lang.

Bốn câu để hỏi học trò, cầm vào lớp dùng luôn

Nếu bạn chỉ có mười lăm phút với mỗi em, tôi để bốn câu này lại đây. Chúng không cần chuẩn bị gì, và chúng cho nhiều dữ liệu hơn hầu hết bài trắc nghiệm:

1. "Lần gần nhất em làm một việc mà quên mất thời gian là việc gì?"

(Hỏi hành vi đã xảy ra, không hỏi mơ ước. Hành vi thật hơn.)

1. "Có việc gì người khác thấy khó mà em thấy bình thường không?"

(Đây là câu tìm ra năng lực mà chính các em không biết mình có.)

1. "Nếu chọn con đường này mà năm năm nữa thấy không hợp, em nghĩ mình sẽ làm gì?"

(Câu này dạy các em rằng chọn sai không phải tận thế — và nó lộ ra em có kế hoạch dự phòng hay không.)

1. "Điều gì làm em sợ nhất khi nghĩ tới chuyện chọn ngành?"

(Câu quan trọng nhất. Phần lớn quyết định của các em bị điều khiển bởi nỗi sợ chứ không phải sở thích, và nỗi sợ thì không có trong bài trắc nghiệm nào.)

Không cần chấm điểm bốn câu này. Chỉ cần nghe và ghi lại.

Một dòng nên có ở cuối mọi tài liệu hướng nghiệp

Tôi để nguyên câu này ở đây để thầy cô chép vào tài liệu của mình nếu thấy dùng được:

Nội dung mang tính tham khảo cho công tác hướng nghiệp; không thay thế đánh giá chuyên môn và không cam kết kết quả cụ thể cho từng học sinh.

Nó nghe khô khan. Nhưng nó là lời hứa duy nhất trong nghề này mà chúng ta giữ được.

Ba dạng thiệt hại khi tư vấn hướng nghiệp sai đều không hoàn lại được: tiền của một gia đình, một mùa tuyển sinh, và vài năm cuộc đời của một người trẻ. Trước ba thứ đó, thà nói ít mà giữ được còn hơn nói nhiều rồi mắc nợ.